• लॉग इन
  • |
  • रजिस्टर/नोंदणी
बाळ काळजी आरोग्य आणि निरोगीपणा बाल मनोविज्ञान आणि वर्तणूक

स्तनपान : मार्ग,महत्व,आवश्यकता,फायदे

Sanghajaya Jadhav
0 ते 1 वर्ष

Sanghajaya Jadhav च्या द्वारे तयार केले
वर अद्यतनित Apr 26, 2022

स्तनपान मार्गमहत्वआवश्यकताफायदे
तज्ञ पॅनेलद्वारे पुनरावलोकन केले

स्तनपान महत्वाचे का आहे?

आईचे दूध हे बाळाच्या वाढीसाठी आवश्यक असलेल्या पोषक तत्वांचे अतुलनीय मिश्रण आहे आणि त्यात मोठ्या प्रमाणात रोग प्रतिकारक शक्ती असते जे रोगाशी लढण्यास मदत करते.
१) शरीराची रोगाशी लढण्याची क्षमता वाढवून ते बाळाचे अनेक आजारांपासून संरक्षण करते.
२) बाळंतपणानंतर पहिल्या दुधाला कोलोस्ट्रम म्हणतात. हे दूध दाहक-विरोधी आणि पोषक तत्वांनी समृद्ध आहे, म्हणून त्याला 'लिक्विड गोल्ड' असेही म्हणतात आणि हे दूध बाळाला पाजलेच पाहिजे.
३) बाळंतपणानंतर ३ ते ५ दिवसांनी आईच्या शरीरात तयार होणारे दूध सुधारते आणि हे दूध 'कोलोस्ट्रम' पेक्षा पातळ आणि पांढरे असते. आता या दुधात बाळाच्या वाढीसाठी आवश्यक तेवढेच पाणी, गोडवा, प्रथिने आणि चरबी असते. यानंतर बाळाच्या गरजेनुसार आईच्या दुधात पोषक घटकांचे प्रमाण आपोआपच वाढत आणि कमी होत राहते.
४) चूर्ण किंवा गाईच्या दुधाच्या तुलनेत आईचे दूध सहज पचते.

नवीन स्तनपान करणाऱ्या मातांसाठी काही महत्त्वाच्या गोष्टी

पावडर दूध आणि आईच्या दुधात काय फरक आहे?

  • आईचे दूध सहज पचते तर चूर्ण दूध पचायला वेळ लागतो.
  • आईच्या दुधासाठी खर्च करण्याची गरज नाही.
  • आईच्या दुधात पौष्टिक घटकांचे प्रमाण समान असू शकत नाही.
  • चाचण्यांमध्ये असे आढळून आले आहे की, आईचे दूध पिणाऱ्या बालकांची प्रतिकारशक्ती पावडर दूध पिणाऱ्या बालकांपेक्षा चांगली असते.
  • आईच्या दुधामुळे लहान मुलांमध्ये अतिसार, कान आणि श्वसन संक्रमणाचा धोका कमी होतो.
  • अशी फारच कमी प्रकरणे आढळली आहेत की ज्या बाळांना स्तनपान दिले गेले आहे त्यांना दीर्घ कालावधीत टाइप १ आणि टाईप २ मधुमेह, लठ्ठपणा, दमा, हृदयरोग आणि ऍलर्जी यासारखे गुंतागुंत निर्माण करणारे आजार झाले आहेत.
  • स्तनपान हे कमी कष्टाचे असते कारण त्यात दूध बनवणे, हात धुणे, बाटल्या किंवा भांडी निर्जंतुक करणे समाविष्ट नसते.
  • रात्री बाळाला सतत दूध पाजल्यानंतरही मातांना जास्त विश्रांती मिळते कारण त्यांना दूध पावडर बनवण्यासाठी सतत स्वयंपाकघरात जावे लागत नाही.
  • आईचे दूध प्यायल्याने बाळ आणि आई यांच्यातील आत्मीयता वाढते आणि त्यामुळे त्यांच्या नात्याला जी ताकद मिळते ते शब्दात सांगता येणार नाही. पावडर दुधाच्या बाबतीत असे होत नाही.
  • बाळाला स्तनपान करणे देखील मातांसाठी खूप फायदेशीर आहे. यास वेळ लागत असला तरी, गर्भधारणेदरम्यान वाढलेले वजन कमी करण्यासाठी स्तनपान हा एक खात्रीचा मार्ग आहे.
  • स्तनपान करणाऱ्या महिलांना टाईप-२ मधुमेह, स्तन आणि गर्भाशयाचा कर्करोग होण्याची शक्यताही कमी असते.
  • नवजात मातांना प्रसूतीनंतरच्या नैराश्याचा सामना करण्यासाठी आणि प्रसूतीदरम्यान जास्त रक्तस्त्राव झाल्यामुळे होणारी रक्ताची हानी भरून काढण्यासाठी स्तनपान करणे उपयुक्त ठरते.

स्तनपान करवण्याचा योग्य मार्ग कोणता आहे?

बाळाला स्तनपान करण्याचा योग्य मार्ग घाई न करता, कालांतराने हळूहळू शिकला जाऊ शकतो. यासाठी गर्भधारणा आणि बाळंतपणाची माहिती देणाऱ्या ठिकाणांहून; किंवा कुटुंबातील सदस्य आणि मित्रांचा सल्ला घ्या ज्यांना स्तनपानाचा अनुभव आहे. विशेष करून तुमचे कुटूंब तुमच्या सोबत आसवं किंवा घरातील मोठी व्यक्ती सोबतीला हवी. 

शिकण्यासाठी तयार रहा

 लक्षात ठेवा - आई कडुन स्तनपान करतानाच दूध बाहेर येते.

बाळाला जन्म दिल्यानंतर एक तासाच्या आत दूध पाजण्यास सुरुवात करा, यावेळी तुमच्या आरोग्याची काळजी घ्या कारण स्तन भरल्यावर तुम्हाला ते सहज जाणवू शकते, त्यामुळे बाळाला आवश्यकतेनुसार स्तनपान करत राहा.

बाळाला जवळ घेतल्यानंतर तुमचे बाळ आरामदायी स्थितीत आल्यावर, बाळाला त्याचे तोंड निप्पलपर्यंत आणायला शिकवा. तुमच्या बाळाला तुमच्या स्तनाजवळ आणा आणि तिचे नाक किंवा तोंड स्तनाग्राच्या पातळीवर आणा.

पॅरेंट्युन टीप: सहसा, आईच्या दुधाच्या वासामुळे बाळांना त्यांचे तोंड स्वतःहून स्तनाग्रांकडे हलवते. काही प्रकरणांमध्ये, असे नसल्यास, बाळाच्या खालच्या ओठांना स्तनाग्राने गुदगुल्या करा जेणेकरून ते त्यांचे तोंड स्तनाग्रांकडे आणण्यास शिकतील.

पहिल्या २४ तासांत बाळाला ८-१२ वेळा स्तनपान करावे. एकदा स्तनपान करण्‍यास १५ - २० मिनिटे किंवा अधिक वेळ लागू शकतो.

बाळाला भूक लागल्यावर ते काय करते हे देखील तुम्हाला त्या हावभावांबद्दल जाणून घेणे आवश्यक आहे. तो अधिक सजग होऊ शकतो, आपले हात आणि पाय वेगाने हलवू शकतो, रडतो, रागाने त्याचे ओठ दाबतो किंवा त्याच्या गालावर किंवा ओठांच्या जवळ येणारी कोणतीही गोष्ट चोखतो.

बाळाच्या हालचाली पकडा. त्याचे पोट भरल्यावर - तो स्तनाग्र सोडेल किंवा आरामात झोपी जाईल. काही बाळांना दोन-तीन घोट दूध प्यायल्यावरच झोपायची सवय असते, त्यामुळे मातांनी अशा बाळांच्या पायाला सतत गुदगुल्या केल्या पाहिजेत किंवा त्यांच्या कानाला हात लावावा जेणेकरून ते पूर्ण दूध पितील.

आई ने दुध पाजल्या नंतर बाळ ढेकर दिल्याची खात्री करा. अन्यथा, लहान मुले दूध उलटून टाकतात आणि ते त्यांच्या नाकातून किंवा तोंडातून बाहेर सुध्दा येऊ शकते.

बाळा ने पुरेसे दूध पील की नाही कसे ओळखणार :

  • बाळास दूध दिल्यानंतर स्तनांमध्ये मऊपणा आणि हलकेपणा जाणवतो.
  • बाळाला स्वतःच ढेकर आला पाहिजे.
  • तुमच्या बाळाला दिवसातून ८ ते २० वेळा स्पष्ट किंवा हलकी पिवळी लघवी जाणे आवश्यक आहे.
  • ओलेपणामुळे तुमच्या बाळाचे डायपर दिवसातून ४ ते ६ वेळा बदलावे लागेल.
पालकत्वाची टीप: तुमच्या बाळाला किती वेळेस दूध पाजल्याची जाणीव ठेवण्यासाठी तुमच्या बेडजवळ फीडिंग चार्ट ठेवा. तसेच, प्रत्येक आहार दिल्यानंतर, स्तनांमधून उरलेले कोणतेही दूध काढून टाका आणि ते कोरडे ठेवा आणि नंतर बाळाला इजा होणार नाही असे मॉइश्चरायझर वापरा.

नवीन मातांना भेडसावणाऱ्या सामान्य समस्या:

१) डॉक्टरांचा सल्ला: सुरुवातीला हे कोणत्याही आईला होऊ शकते, परंतु एक-दोन दिवसांनी सहसा दूध येऊ लागते परंतु जर दूधच नसेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
२) दुधाची कमतरता: जर तुम्हाला असे वाटत असेल की तुमचे बाळ तुमच्या दुधाने तृप्त होत नाही, तर चूषक पूर्णपणे उघडे आहेत की नाही हे शोधणे आवश्यक आहे - आणि बाळाला दूध देणे आणि पंप करणे सुरू ठेवा, त्यामुळे दुधाचे प्रमाण वाढते. प्रक्रियेला प्रोत्साहन द्या. 
३) दुधाचे जास्त उत्पादन: यामुळे स्तनांचा आकार वाढू शकतो आणि त्यात वेदना होऊ शकतात, म्हणून जेव्हा तुम्हाला स्तनांमध्ये दूध भरल्यासारखे वाटेल तेव्हा हे वाढलेले दूध पिळून घ्या आणि पुढील वापरासाठी सुरक्षित ठेवा.

पालकत्वाच्या टिप्स: तुम्ही हे दूध जवळच्या हॉस्पिटलमध्ये देऊ शकता जेणेकरून काही कारणास्तव आपल्या बाळाला दूध देऊ शकत नसलेल्या मातेला त्याचा उपयोग होईल

४) बंदिस्त दुधाची नलिका: जेव्हा दुधाची नलिका बंद होते त्यामुळे दूध पूर्णपणे बाहेर पडू शकत नाही आणि सूज येते तेव्हा असे होते. यामुळे स्तनामध्ये एक ढेकूळ आहे ज्यामध्ये दुखत आहे परंतु ताप येत नाही, परंतु जर तुम्हाला ताप आला असेल तर हे स्तनदाह नावाच्या स्तनाच्या संसर्गाचे लक्षण आहे.

५) दाबलेले/सपाट स्तनाग्र: सपाट स्तनाग्र आहार देताना बाहेर पसरण्याऐवजी आत आसतात, ज्यामुळे कधीकधी स्तनपान करणे कठीण होते; तुम्ही स्तनपान करत असताना त्यांना तुमच्या बोटाने किंवा पंप करून बाहेर काढू शकता.

बाळाच्या समस्या:

  • बाळाला स्तनपानाचे प्रमाण योग्यरित्या ओळखता येत नाही: यामुळे आई आणि बाळ दोघांनाही त्रास होतो.
  • दुधाची छिद्रे अडकणे: स्तनाग्राची छिद्रे पूर्णपणे उघडली नसतील तर बराच वेळ दूध पाजूनही बाळ रडतच राहते. यापासून सुटका मिळवण्यासाठी जबरदस्तीने दोन्ही हातांनी दाबून दूध काढण्याऐवजी निप्पलवर हलके कॉम्प्रेस करा किंवा थोडी गरम मालिश. असे केल्याने सर्व बंद छिद्रे उघडतील.
  • बाळांना गोंधळ: स्तनपानाच्या वेगवेगळ्या पद्धतींसह निरनिराळ्या चुसनी वापर केल्याने बाळांना गोंधळ होऊ शकतो आणि हे शक्य आहे की बाळ योग्यरित्या स्तनपान करू शकत नाही आणि चिडचिड होऊ शकते.
  • पालकांची सूचना: स्तनदा मातांनी बाळाला गॅसच्या त्रासापासून वाचवण्यासाठी हलका आणि पौष्टिक आहार घ्यावा. स्तनपानाच्या संपूर्ण कालावधीत कॅल्शियम, व्हिटॅमिन डी आणि लोह पूरक आहारात समाविष्ट केले पाहिजे.

जुळ्या किंवा अधिक बाळांना स्तनपान:

जुळ्या किंवा त्याहून अधिक मुलांचे स्तनपान करणे आईसाठी कठीण असते आणि जुळी मुले वेळेपूर्वी जन्माला येतात म्हणून त्यांना अधिक स्तनपान करणे आवश्यक असते. अशा परिस्थितीत दुहेरी पंपिंगच्या मदतीने दुधाची गरज पूर्ण होऊ शकते कारण तुम्ही जितके जास्त पंपिंगची मदत घ्याल तितके जास्त दूध शरीरात तयार होईल.

'डबल क्रॅडल पोझिशन' वापरून तुम्ही त्यांना स्वतंत्रपणे किंवा एकत्र स्तनपान करू शकता. यासाठी सर्वप्रथम आरामदायी स्थितीत बसा. दोन्ही बाळांना तुमच्या समोर अशा प्रकारे आणा की त्यांचे डोके तुमच्या हातावर आतील बाजूस असेल आणि त्यांचे पाय तुमच्या मांडीवर X आकाराचे असतील.

स्तनपान, कार्यरत माता आणि त्यासाठीचे कायदे:

  • बर्‍याच देशांमध्ये, स्तनपान करणा-या कार्यरत मातांना ऑफिसमध्ये काम करताना घरून काम करण्याची सुविधा देण्यात आली आहे. याशिवाय, त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी स्तनपान/पंपिंगसाठी स्वतंत्र जागा आहे आणि ऑफिसमध्ये एक बेबीसिटिंग आणि केअर क्रॅडल देखील आहे जिथे माता त्यांच्या बाळांना स्तनपान करू शकतात.
  • भारतातील महिलांना प्रसूतीनंतर पगारासह तीन महिन्यांची रजा मिळते पण त्यानंतर बाळाला स्तनपान करवायचे की चूर्ण दूध द्यायचे हे त्यांनी स्वत: ठरवायचे असते जसे आपल्याकडे स्तनदा करणाऱ्या मातांसाठी असते तशी कोणतीही सुविधा दिली जात नाही.
  • या संदर्भात आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या कायद्यात बदल करण्याची मागणी होत असली तरी, जोपर्यंत नवीन सूचनांची योग्य अंमलबजावणी होत नाही तोपर्यंत नवीन मातांना त्यांच्या बाळाला स्तनपान करण्यासाठी त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी काही वेगळी जागा घेण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.
  • तुमच्या बाळाची सुरक्षा ही पहिली गोष्ट आहे, त्यामुळे तुम्हाला त्याच्या संरक्षणासाठी जे काही करायचे आहे ते करा. तुम्हाला हा लेख उपयुक्त वाटला? स्तनपानासोबतच्या तुमच्या खास क्षणांबद्दल आम्हाला सांगा - आम्हाला तुमचे मत ऐकायला आवडेल.

तुमची एक सूचना आमचा पुढचा ब्लॉग अधिक चांगला बनवू शकते, तर कृपया कमेंट करा, ब्लॉगमध्ये दिलेल्या माहितीने तुम्ही समाधानी असाल तर इतर पालकांसोबत नक्कीच शेअर करा.

पॅरिट्यून एक्सपर्ट पॅनेलच्या डॉक्टरांद्वारे आणि तज्ञांनी त्याची सामग्री तपासली आहे आणि सत्यापित केली आहे. आमच्या पॅनेलमध्ये निओनॅटोलॉजिस्ट, स्त्रीरोगतज्ज्ञ, पेडियाट्रॅशियन, न्यूट्रिशनिस्ट, बाल सल्लागार, शिक्षण व शिक्षण तज्ञ, फिजिओथेरपिस्ट, लर्निंग डिसएबिलिटी एक्सपर्ट एंड डेव्हलपमेंट पीड यांचा समावेश आहे.

  • टिप्पणी
टिप्पण्या ()
Kindly Login or Register to post a comment.
+ ब्लॉग लिहा
Ask your queries to Doctors & Experts

Ask your queries to Doctors & Experts

Download APP
Loading
{{trans('web/app_labels.text_Heading')}}

{{trans('web/app_labels.text_some_custom_error')}}

{{trans('web/app_labels.text_Heading')}}

{{trans('web/app_labels.text_some_custom_error')}}